Tôi muốn nói đến lí thuyết những bà mẹ sinh con trai bị giảm tuổi thọ. Tuần vừa qua, báo chí đại chúng lại ồn ào vì một nghiên cứu mới được công bố cho thấy những phụ nữ sống vào thời tiền kĩ nghệ hoá ở Phần Lan sinh nhiều con trai bị giảm tuổi thọ. Đứng về mặt sinh học tiến hoá, lí thuyết đó nghe qua thì phù hợp với logic. Nhưng trong thực tế thì dữ liệu không hẳn nhất quán với lí thuyết đó, nếu xem xét cẩn thận ...

Báo Người lao động chạy cái tít dễ gây chú ý, “Đẻ con trai, mẹ giảm thọ”, cho biết “nghiên cứu mới đây cho thấy việc sinh con trai có thể khiến các bà mẹ tổn thọ gần 1 năm tuổi.” Báo Vietnamnet chạy cái tít “Sinh nhiều con trai làm giảm tuổi thọ người mẹ” nhưng bài báo có nói rõ rằng “Những phát hiện trên, vốn thu được từ nghiên cứu đối với một nhóm phụ nữ Phần Lan phần lớn chào đời trước quá trình công nghiệp hóa (1960), mang tính tương quan nên chúng không thể chứng minh các con trai thực sự rút ngắn tuổi thọ của người mẹ so với các con gái.” Tôi đoán ít người đọc chú ý đến đoạn văn quan trọng này. Đó là mối tương quan (correlation), chứ không phải là một chứng minh (proof) cho mối liên quan giữa sinh con trai và tuổi thọ.

Thật ra, lí thuyết về mối liên hệ giữa tuổi thọ của bà mẹ và sinh con trai có cơ sở logic. Đã từ lâu, các nhà sinh học biết rằng cái giá để mang một thai nhi nam cao hơn mang thai nhi nữ. Trọng lượng, mức độ tăng trưởng trong tử cung, và năng lượng cần thiết để duy trì thai nhi nam cũng cao. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy khi bà mẹ có thai là con trai, nồng độ testosterone gia tăng. Tăng testosterone làm giảm khả năng miễn dịch. Ngoài ra, có người cho rằng ngay cả sau khi trưởng thành, con trai là gánh nặng cho bà mẹ hơn là con gái. Con gái có thể giúp việc cho mẹ và gia đình, còn con trai thường không giúp gì cả! Tất cả những stress đó trên lí thuyết đều đóng góp vào việc làm giảm tuổi thọ của mẹ.

Một bản tin như thế chắc chắn sẽ thu hút sự chú ý của người đọc vì người ta có thể xem xét trường hợp cá nhân. Ba Má tôi có 4 đứa con trai và 4 con gái; Má tôi thọ 80 tuổi. Ngoại tôi có 3 gái và 1 trai, và bà thọ 77 tuổi. Những dữ liệu cá nhân đó làm tôi nghi ngờ nghiên cứu đề cập trên. Nhưng dữ liệu cá nhân chưa đủ để nói rằng kết quả nghiên cứu có vấn đề; cần phải có nghiên cứu có hệ thống mới đánh giá một cách công bằng hơn.

Để kiểm định lí thuyết trên, nhóm nghiên cứu của Samuli Helle và Virpi Lummaa (Đại học Turku, Phần Lan) thực hiện một loạt nghiên cứu trong thời gian 10 năm qua. Hai thông tin trên báo chí Việt Nam mà tôi đề cập trên thực ra xuất phát từ công trình đăng trên Biology Letters tuần qua. Trong công trình này, hai nhà khoa học này dành nhiều công sức để “chứng minh” rằng vào thời tiền kĩ nghệ hoá những bà mẹ sinh con trai giảm tuổi thọ. Trong nghiên cứu mới nhất, họ dựa vào sổ đăng bạ của các tín đồ đạo Tin lành ở Phần Lan để thu thập dữ liệu. Họ thu thập dữ liệu của 11,166 phụ nữ, những người sinh trước năm 1950. Những dữ liệu cơ bản là số con (và bao nhiêu nam), tuổi thọ của chồng, thành phần kinh tế, v.v. Họ dùng phương pháp phân tích hồi qui Cox để ước tính mối liên quan giữa số con trai và nguy cơ tử vong. Kết quả cho thấy cứ mỗi đứa con trai sinh ra, nguy cơ tử vong tăng 7% (khoảng tin cậy 95% là 2.5 đến 11.7%).

Mô hình phân tích có phần khác với một nghiên cứu trước đây. Mười năm trước đây, họ công bố trên Science một lá thư ngắn nói về điểm này. Trong nghiên cứu trước, họ thu thập dữ liệu từ 375 bà mẹ sống trên 50 tuổi trong thời tiền kĩ nghệ ở Phần Lan, rồi dùng phương pháp hồi qui tuyến tính để phân tích mối liên quan giữa số con trai và tuổi thọ. Họ dùng mô hình sau đây: gọi Y là tuổi thọ (Y > 50 tuổi), x là tuổi thọ của chồng, z là số con trai, và d là số con gái, mô hình là:

Y = k0+ k1*x + k2*z + k3*d

Dùng dữ liệu thực tế, họ ước tính các tham số k0, k1, k2, và k3. Kết quả cho thấy k2 = -0.65, k3 = 0.44. Nói cách khác, cứ mỗi đứa con trai sinh ra, tuổi thọ của bà mẹ giảm 0.65 năm, và cứ mỗi đứa con gái sinh ra, tuổi thọ bà mẹ tăng 0.44 năm. Hai nghiên cứu đều cho thấy kết quả phù hợp với lí thuyết của họ.

Biểu đồ quan trọng cho thấy số con trai liên quan đến giảm tuổi thọ cho mẹ (biểu đồ bên trái), nhưng sinh con gái tăng tuổi thọ của mẹ (biểu đồ bên phải). Biểu đồ này được trích dẫn trong bài báo trên Science năm 2002.

Nhưng mô hình trên của họ có vấn đề về mặt thống kê. Bởi vì z và d chắc chắn có mối tương quan cao (số con trai có tương quan cao với số con gái, vì gia đình nào cũng muốn có trai gái đồng đều). Khi hai biến có mối tương quan cao thì chắc chắn dẫn đến tình trạng thay đổi ước số từ âm sang dương (hay ngược lại). Vả lại, Y là một biến có giới hạn (không ai sống đến 200 tuổi). Do đó, mô hình phân tích trên có vấn đề về mặt kĩ thuật.

Nhưng trong khoa học, để một kết quả có giá trị, kết quả đó phải mang tính tái thiệp lập – repeatability. Không đáp ứng tiêu chuẩn này thì không phải là khoa học. Do đó, một nhóm khoa học Thuỵ Điển tiến hành một nghiên cứu độc lập. Trong nghiên cứu này, họ phân tích số liệu của 930 phụ nữ sinh vào khoảng 1698 đến 1840 (tức trước thời kĩ nghệ hoá) ở 12 địa phương miền Bắc Thuỵ Điển. Mô hình phân tích của họ có phần khác. Thay vì dùng d (số con gái), họ dùng n là tổng số con (n = z + d):

Y = a0+ a1*x + a2*z + a3*n

Nói cách khác, a2 = k2 – k3. Theo mô hình này nếu a2 < 0 thì có nghĩa là cái giá sinh con trai “đắt” hơn sinh con gái. Kết quả phân tích cho thấy:

a0 = 67; a1 = 0.068 (SE 0.028); a2 = 0.23 (0.28); a3 = 0.009 (0.184)

Nhìn qua kết quả trên, chỉ có tuổi thọ của chồng (a1) là có liên quan đến tuổi thọ của vợ. Khi người chồng sống thọ thêm 1 năm thì người vợ thêm được 0.068 năm. Kết quả còn cho thấy mỗi lần sinh con trai, tuổi thọ của bà mẹ tăng 0.23 năm, nhưng vì sai số chuẩn (SE) hơi cao (0.28), nên mối liên quan này không có ý nghĩa thống kê. Nói cách khác, chẳng có mối liên quan nào giữa sinh con trai và tuổi thọ của bà mẹ cả.

Ngoài nghiên cứu trên, đã có vài nghiên cứu khác cũng cho thấy số con trai không có ảnh hưởng hay liên quan gì đến tuổi thọ phụ nữ. Nhưng Helle và nhóm thì nghĩ là có và có dữ liệu để “yểm trợ” cho lí thuyết đó. Tôi nghĩ đây là cơ hội tuyệt với cho các bạn bên VN làm một meta-analysis để giải quyết vấn đề. Nhưng phải suy nghĩ cách tiếp cận cho tốt (mà tôi nghĩ không khó mấy).

Tham khảo:

Helle S, et al. A tradeoff between having many sons and shorter maternal postreproductive survival in preindustrial Finland. Biology Letter 2013.

Helle S, et al. Sons reduced maternal longevity in preindustrial humans. Science 2002;296:1085.

Cesarini D, et al. Is there an adverse effect if sons on maternal longevity. Proc Roy Soc 2009;276:2081-4.

Sẵn đây, xin giới thiệu một công trình của tôi công bố năm 1995, "Effects of estrogen exposure and reproductive factors on bone mineral density and osteoporotic fractures" cũng được trích dẫn kha khá (121 lần). Có thể làm một đề tài nghiên cứu loãng xương ở trong nước để theo đuổi lĩnh vực sức khoẻ của bà mẹ và loãng xương.